على اصغر شميم
38
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
شايستهى سرزنش و ملامت بود از نظر پيشرفت كار او بسيار مؤثر افتاد و اين فاجعهى خونين حس مقاومت و انديشهى پايدار در برابر مقاصد خان را از مردم ساير بلاد ايران به كلى سلب نمود و شايد اتخاذ چنان تصميم هولناك و دور از مروت و انصاف از طرف خان اصولا به همين منظور بوده است كه لااقل با اين فاجعه و سلب مقاومت از ديگران از خونريزى و تكرار وقايع نظير آن در ساير نقاط جلوگيرى شود . ولى اين نكته مسلم است كه آغا محمد خان مردم كرمان را نه به سبب مقاومت آنان به آن روز سپاه نشانيد ، بلكه حس كينهجويى از خاندان زند بر وجود خان مستولى بود و بر ارادهى او حكومت مىكرد و به همين دليل وقتى لطفعلى خان با حيله و خيانت حاكم بم دستگير و نزد خانهى قاجار اعزام شد ، ولى چنان رفتار وحشيانهاى نسبت به آن شاهزادهى دلير مرتكب شد كه نظير آن را در تاريخ ايران نمىتوان يافت . « . . . تقرير كردار آغا محمد خان على التفصيل در اين مورد بالنسبه به اين پادشاه اسير مايه تفضيح طبيعت انسانى و تحرير آن موجب تلويث صفحهى تاريخ است خواننده را نفرتانگيزد و شنونده را ضجرت زايد همين كفايت است كه چشمان لطفعلى خان را به سرانگشت ( خويش ) كنده او را به تهران فرستاد » . « نقل از تاريخ ايران - سرجان ملكم » با دستگير و كور شدن لطفعلى خان و با مقدماتى كه از آغاز پادشاهى لطفعلى خان به وسيلهى حاجى ابراهيم خان و ديگر خيانتپيشگان براى خرابى كار زنديه و تقويت خان قاجار فراهم شده بود ، بساط سلطنت زنديه از ايران برچيده شد و آغا محمد خان پس از سه ماه اقامت در شيراز حكومت فارس را به برادرزادهى خود بابا خان سپرد و حاجى ابراهيم خان را با لقب اعتماد الدوله به وزارت خود برگماشت و به تهران بازگشت ( شعبان 1209 هجرى قمرى ) . لشكركشى به قفقازيه 1209 هجرى پس از سقوط دولت زنديه بيشتر امراى آذربايجان فرمان خان قاجار را گردن نهادند و كسانى كه هنوز در انتخاب مشى سياسى در قبال وى ترديد داشتند با سپاه نيرومند قاجاريه مواجه شدند و ناگزير راه اطاعت پيش گرفتند . سپاه آغا محمد خان كه عدهى نفرات آن را تا 60 هزار نوشتهاند ، از راه سراب و خلخال و اردبيل عازم قفقازيه گرديد . ابراهيم خان جوانشير از امراى قراباغ پل ارس را ويران كرد و به همين علت مدت دو ماه قواى قاجاريه به تعمير پل وقت گذرانيدند و چون سپاه قاجار از پل گذشتند ، آغا محمد خان دو دسته از سپاه خود را مأمور تصرف ايروان نمود و يكى از درباريان